Hava Durumu
Anlık
Yarın
31° 34° 16°
ÖZBEKİSTAN’DA CUMHURBAŞKANI SEÇİMİ VE 8 ARALIK ANAYASA GÜNÜ:Süleyman MERDANOĞLU*

Bir devletin nasıl yönetileceğini belirleyen, kişi hak ve özgürlüklerini düzenleyen yasaların bütününe anayasa denir.

Devletçiliğinin en önemli belirtilerinden biri de anayasadır. Anayasa, “Halk, devlet yönetiminin tek kaynağı, aynı zamanda devlet ise halk iradesini temsil ederek, her maddesinde ulusal çıkarları gözetlemektedir.” anlayış temelini oluşturur.

6 bölüm ve 128 maddeden oluşan Özbekistan Anayasası, Özbekistan’ın Birinci Cumhurbaşkanı İslam Kerimov’un Başkanlığındaki anayasa komisyonunun yoğun çalışması sonucunda 8 Aralık 1992 de aşamalı oylama ile kabul edilmiştir.

Özbekistan’da “Mahalle”, halkın tam desteğini alan ve insanların yaşam sorunlarını çözen doğal ve geleneksel öz yönetim sivil enstitüsüdür.  

Özbekistan Anayasası’nın dikkat çeken maddelerinden bir kaçı şöyledir:

Md.4:Özbekistan Cumhuriyeti’nin devlet dili Özbekçedir.

Md.8: Özbekistan Cumhuriyetinin tüm vatandaşları, Özbekistan halkını teşkil eder.

Md.31:Vicdan hürriyeti herkese garanti edilmiştir. Herkes herhangi bir dine sahip olma veya olmama hakkına sahiptir. Dinin mecburi kabul ettirilmesine müsaade edilmez.

Md.46:Kadın ve erkekler eşit haklara sahip olacaklardır.

Md.61:Dinsel kuruluşlar devletten ayrılacaklar ve yasa önünde eşit olacaklardır. Devlet dinsel kuruluşların faaliyetlerine karışmayacaktır.

Özbekistan Cumhuriyeti’nin temel yasası, “insan, o­nun hayatı, özgürlüğü, gururu, namusu ve diğer hakları en yüksek değer olarak nitelendirilir(13. madde)” ilkesine dayanır. Bu önemli düşünce Özbekistan Anayasal otoritesinin en temelidir.

Kabul edilen Özbekistan Cumhuriyeti Anayasası’nda devlet dilinin statüsü hukukî yönden netleştirilerek sağlama alınmış, böylece Özbek dili bağımsız ülkenin bayrağı, amblemi, marşı, anayasası arasında yer alan, kanun yoluyla himaye edilen kutsal timsale dönüşmüştür.  Özbekistan Cumhuriyeti kendi hudutları içinde yaşayan tüm milliyet ve etnik grupların lisanları, adetleri ve gelenekleri hususunda saygılı bir davranış sağlayacak ve onların gelişmesi için şartları yaratacaktır.

Özbekistan’da yürütme, yasama ve yargı organlarının güçleri ve ilişkileri anayasada belirlenmiştir.

Özbekistan Cumhuriyeti Anayasası, gayesi, demokrasi ilkeleri ve Özbek devletinin tarihi gelişme deneyimlerine dayanmaktadır. Özbekistan Cumhuriyeti Esas Kanunu’nu Anayasa’ya uluslararası örgüt ve gelişmiş yabancı ülkeleri tarafınca yüksek değer biçilmiştir.

 Özellikle, iki katmanlı parlamento oluşturulması ile ilgili anayasal kanun kabul edilmiş ve verimli bir yasama faaliyeti sistemi oluşturulmuştur. Ali Meclisin her iki katmanların (Senato ve Yasama) görevleri ve etki alanları yasal olarak belirlenmiştir. Kanun taslakların hazırlama, değerlendirme, kabul ve icra etme düzenekleri geliştirilmiştir.

 Devlet yönetimi ve yasam süreçlerinde siyasi Parti ve fraksiyonların direk katılımını sağlayan düzenlemeler kabul edilmiştir.

 Toplumda demokrasi süreçlerinin derinleştirilmesi kapsamında, sivil enstitü ve devlet olmayan kuruluşların önemini arttırmak ile ilgili yapılan teşkili-hukuki çalışmalar “Güçlü bir Devlet’ten – Güçlü bir Topluma Doğru” hedefine yönetilmiştir.

Ülkede, insan haklarının korunması ile ilgili kurumsal kuruluşlar olmakla beraber devlet olmayan kuruluşların faaliyetlerinin geliştirilmesine yönelik sistematik çalışmalar yürütülmektedir. Ombudsman enstitüleri ve insan hakları ile ilgili ulusal merkezlerinin desteklenmesine yönelik net önlemler kabul edilmiştir.

Özbekistan Anayasası, sivil toplumunun oluşumu ve insanların sivil toplumunda faal katılımında temel bir adım olmuştur. Tüm dünyada kabul gören insan hakları ve özgürlükleri sağlam anayasal temeline sahip olmuştur.  Anayasa, vatandaşların devlet ve kamu işlerine, ekonomi, eğitim ve kültür, politik yaşama erişimini garanti etmektedir.

Özbek Anayasası’nın 8 Aralık kabul ediliş yıldönümü nedeniyle, bir gün resmi tatil ilan edilmekte, ülke genelinde değişik etkinlikler düzenlenmektedir.

Yıl dönümünde değişik sportif faaliyetler yapılırken, öğrenciler arasında "anayasa" konulu şiir, kompozisyon ve resim yarışmaları düzenlenmektedir. Ayrıca yıl dönümü münasebetiyle vilayetlerde günün anlam ve önemine dair toplantı ve konferanslar gerçekleştirilir.

Anayasa bayramı nedeniyle başkent Taşkent'teki toplantılarda üst düzey bir katılımlar olmaktadır. Toplantıya başta Cumhurbaşkanı olmak üzere bakanlar, milletvekilleri ve ülkedeki yabancı misyon şefleri katılır. Anayasanın yıl dönümüne atfen, değişik dallarda "yılın en iyileri" madalyalarını verilir.

Anayasanın kabul ediliş yıl dönümünde dikkat çeken en önemli husus ise ülkede genel af ilan edilmesi ile gerekli şartları taşıyan mahkûmlar yararlanıyor.

Ülkede, 16 farklı dinlere (İslam, Ortodoksluk, Musevilik, Budizm, Roma Katolik kilisesi ve diğerleri ) ait 2 binden fazla dini kuruluşlar faaliyet göstermektedir. 
Ülke nüfusunun % 88’i Müslüman, %9’u Hristiyan, % 3’ü diğer dinlere inanlardan oluşmaktadır.

Yüksek devlet temsilci organı – yasama yetkisini sahip olan Özbekistan Cumhuriyeti Ali Meclisidir (Parlamento).

Özbekistan Cumhuriyeti Ali Meclisi iki katmandan oluşmaktadır – yetki süresi 5 yıl olan Yasama (alt katman) ve Senato (üst katman) katmanları.

Düzenlenen bu etkinlikler çerçevesinde; 145 milli kültür merkezi ve 16 ayrı dine ait 2.000 fazla dini kuruluşun faaliyet gösterdiğine dikkat çekilerek, ülke genelinde 130’den fazla etnik unsurun eşit haklarla yaşadığı, dinler arasında barış ve hoşgörünün sağlanmasında ülke Anayasası’nın rolü vardır.

Ülkedeki etnik gruplar arasında barış ve istikrarın sağlanmasını anayasaya borçlu olduğunu söylenerek, birlik ve beraberlik mesajı verilmektedir.

Bağımsızlık yılları boyunca Özbekistan’da uluslararası hukuk normlarına, gelişmiş ülkelerin deneyimine, ülkenin milli değerlerine ve Cumhuriyetin Anayasasına uygun bir seçim sitemi mevzuatı geliştirilmiştir.

Aşamalı ve sürekli olarak yapılan reformlar sonucunda, Anayasanın her vatandaşa vermiş olduğu “ülkenin yönetimini seçme ve bu yönetime seçilme hakkını” yerine getirilmesini sağlayan, uluslararası standartlara ve yüksek demokratik gereksinimlere uygun bir seçim sistemi oluşturuldu.

Yürürlükte olan kanunlarla korunan vatandaş hakları ve seçimlerin düzeni, süreci ve kuralları, seçimlerin demokratik ilkelere ve standartlara uygun olarak yapılmasına imkân veriliyor. Bunlar, temel ilkelere tam olarak uygun genel, eşit ve doğrudan seçimlerin organizasyonu ve oylamanın gizliliğini korunmasını sağlamaktadır.Özbekistan’ın seçim mevzuatı, gelişmiş demokratik ülkelerde olduğu gibi, seçimler arası dönemlerde gelişiyor ve iyileştiriliyor. Bu bir yandan, ülkede yaşanan yapısal demokratik değişikliklerin sonucudur.

Sürekli olarak yapılan demokratik reformlar sonucunda ülkede iki kanatlı Özbekistan Cumhuriyeti Meclisinin faaliyetleri için sağlam ve kanunlara dayanan temel oluşturulmuştur.

Özbekistan Cumhuriyetinin iki meclisli parlamento sistemi, parlamento görevlerini yerine getirme imkânlarını oldukça genişletilmiş oldu.

İki meclisli Parlamento kendi görevlerini daha etkili uygulaması için yetkilerini önemli ölçüde genişletmekte ve tüm devlet makamları ile daha aktif, yapıcı işbirliğinin yapılmasına müsaade etmektedir. Ayrıca, sivil toplum kuruluşlarının, siyasi partilerinin ve diğer toplumsal örgütlerinin yasama organında farklı kesimlerinin çıkarlarını daha aktif ve eksiksiz bir biçimde temsil etme imkânlarına yol açılmaktadır. Bugün siyasi partilerin parlamento grupları Parlamentonun yasama ve denetim faaliyetlerinde önemli bir rol oynamaktadır.

Temel öncelikleri ve seçim sisteminin reforma tabi tutulan yönleri, demokratik reformları derinleştirme ve ülkede sivil toplum oluşturma Konsepti içinde belirtildi. Konseptin uygulanması “Güçlü devletten güçlü bir topluma” ilkesinin aşamalı gerçekleştirmenin sağlanmasına yöneliktir.

Ulusal seçim sisteminin en önemli özelliği, kanun gereksinimlerine uygun olarak seçimlerin organizasyonu ve yürütülmesini sağlayan ve sadece kanuna itaat eden bağımsız seçim komisyonların olması; devlet makamlarının, toplumsal örgütlerinin faaliyetlerine karışmamasıdır.

Bu değişiklikler ve eklemeler Merkez Seçim Komisyonunun demokratik temelde oluşturulması, onun faaliyetlerinin ilkeleri; üyelerinin bağımsızlığı garanti edilmesi; Merkez Seçim Komisyonunun mali bağımsızlığının sağlamlaştırılması öngörmektedir. Ayrıca, seçimlerin ve referandumların organizasyon ve yürütme kapsamında olabilecek yasa ihlalleri için idari sorumluluklar da belirtildi.

Özbekistan Anayasası gereğince, Devlet Başkanının ölmesi veya görevini yerine getiremediği durumlarda meclisin üst kanadı olan Senato'nun başkanı geçici Devlet Başkanı oluyor ve cumhurbaşkanlığı seçimleri üç ay içinde yapılıyor.

Özbek parlamentosunun üst kanadı olan Senato, Cizzah Vilayeti Hakimi (valisi) iken 2003 yılından beri Özbekistan'da başbakanlık görevini yürütün Şevket Mirziyayev'in geçici devlet başkanlığı görevine getirildiğini duyurdu.

Daha sonra toplanan Özbekistan Meclisi, İslam Kerimov’un vefatının sonra ilk kez toplanmış ve geçici olarak Özbekistan’ın yeni başkanının seçilmesini 4 Aralık'ta yapılmasını kararlaştırdı.

Özbekistan Cumhuriyeti Merkez Seçim Komisyonu; Kanunun 2.Maddenin ikinci bölümü Anayasa metni ile uyumlu hale getirilip aşağıdaki şekli aldı: “Merkez Seçim Komisyonu faaliyetlerinin temel ilkeleri - yasallık, kolektif nitelik, aleniyet, bağımsızlık, adalet olmaktadır”.        
Bu değişiklikler ve eklemeler Merkez Seçim Komisyonunun demokratik temelde oluşturulması, onun faaliyetlerinin ilkeleri; üyelerinin bağımsızlığı garanti edilmesi; Merkez Seçim Komisyonunun mali bağımsızlığının sağlamlaştırılması öngörmektedir. Ayrıca, seçimlerin ve referandumların organizasyon ve yürütme kapsamında olabilecek yasa ihlalleri için idari sorumluluklar da belirtildi.                                                                       

Özbekistan'da ki yasaya göre, seçimlere en az altı ay kala Adalet Bakanlığı’nca kayıda alınan siyasi partiler tarafından belirlenen adaylar yarışa katıldı.

Merkezi Seçim Komisyonundan yapılan açıklamaya göre,  4 Aralık'ta yapılan erken Cumhurbaşkanı seçiminde Liberal Demokrat Parti adayı Cumhurbaşkanı Vekili ve Başbakan  Şavkat  Mirziyoyev, seçmenlerin %88,61'nin oyunu alarak Özbekistan'ın yeni Cumhurbaşkanı oldu.

Günümüzde; Özbekistan Cumhuriyeti Anayasası, devletin temel yasası olarak ülkenin refahı ve gelişme süreci için önemli bir araç olmayı, yeni seçilen Cumhurbaşkanı Şavkat Mirziyoyev devam ettireceğine inanıyor, kendilerinin Cumhurbaşkanı seçilmelerini ve Özbek vatandaşlarının 8 Aralık Anayasa Gününü Kutluyorum.

KAYNAK:

 -Özbekistan Cumhuriyeti Ankara Büyükelçiliği Kültür Müsteşarlığı

 -Yüksek Maneviyat Yenilmez Güçtür-İslam KERİMOV- Ankara – 2009

*Süleyman MERDANOĞLU (merdanogluslm@gmail.com)

Özbekistan Uluslararası Altın Miras Vakfı Ankara Bölümü Başkanı
NOT: www.altinmiras.com kaynak gösterilerekm alıntı yapılabilir

  
608 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın
Saat
Takvim
Döviz Bilgileri
AlışSatış
Dolar5.67455.6973
Euro6.27036.2955