Hava Durumu
Anlık
Yarın
31° 34° 16°
BAĞIMSIZLIKTAN SONRA ÖZBEKİSTAN’DA VİCDAN HÜRRİYETİ İLKELERİ -Süleyman MERDANOĞLU *

Vicdan hürriyeti ve dini kurumlar konusu toplum hayatında her zaman önemi ve karmaşıklığını korumuştur. Çünkü onun temelinde sosyal hayat, siyaset, hukuk ve ahlak kavramları olan bireyin hak ve hukuku, demokrasi, adalet ve insancıl gayeler yatmaktadır. Vicdan hürriyeti insan psikolojisini, onun sağlam ve olgun olmasını etkileyen etkendir. Dolayısıyla söz konusu meselenin toplum hayatında tuttuğu yer ve gerçekleştirdiği vazifeler çok önemlidir. Birleşmiş Milletler Nizamı’n dan diğer bütün uluslararası belge ve anlaşmalara dek bütün ülkelerin Anayasası ve yasalarında vicdan hürriyeti yer almaktadır.1948’de Birleşmiş Milletler’in kabul ettiği İnsan Hak ve Hukukları Deklarasyon’unda her insanın fikir, vicdan ve din hürriyeti korunduğu belirtilmiştir. Bu, insanının itikat veya dinini değiştirebileceğini, ister tek başına, ister aynı gurupta olduğu adamlarla birlikte ibadet edebileceğini garantiler.

Ayrıca, bu mesele daha da karmaşık olan farklı bakış açısı ve itika de sahip insanlar arasında devletle din, din ve devlet ilişkisinin yasal teminini de ortaya koyar. Zaten insanların farklı görüş ve itika de sahip olması gerçeği her zaman için geçerlidir.

Vicdan hürriyeti mevhum bir kavram değildir. Belli bir ortamda kendisini muhakkak hissettirir. Dolayısıyla onu gerçek tarihsel ve sosyal ortam, nesnel ve öznel faktörler dışında algılayamayız. Ayrıca “vicdan hürriyeti” kavramını tanımlarken millet ve kültüre ait faktörleri ihmal etmemek lazım.

Bu açıdan 1992 yılında kabul edilen Özbekistan Cumhuriyeti Anayasası’nın 31.Maddesinde vatandaşların vicdan hürriyetininin korunmasının garanti altına alınması çok doğaldır. Diğer bir husus da son yıllarda devlet ve dini kurumlar arasındaki ilişkilerde belirli değişiklikler gerçekleşmektedir. Dinin toplumda tuttuğu yer eski önemini kazanmaktadır. Birçok tarihi binalar dini kurumlar yönetimine verildi. Yeni cami ve mescitler açıldı. Dini kurumlarının uluslararası ilişkileri gittikçe genişlemektedir.

Bağımsızlık döneminde vicdan hürriyeti ilkelerinin yeniden keşfi ve bu konunun titizlikle uygulanması bir ihtiyaç halini aldı. 1991’de Özbekistan Cumhuriyeti Ali Meclisi’nin “Vicdan hürriyeti ve dini kurumlar hakkında ki Kanunu kabul edildi. 1998’de söz konusu Kanun’un yeni tasarısı kabul edilerek, 15 Mayıs 1998’de ilan edildi.

Söz konusu Kanun 23 Maddeyi içermektedir. 1.Maddede Kanunun amacı nelerden ibaret olduğu çok net bir şekilde belirtilmiştir: “Söz konusu Kanunun amacı her bireyin vicdan hürriyeti ve dini itikat hukukunu, dine karşı bakış açısı ne olursa olsun herkesin toplumda eşit olmasını korumak ve dini kurumların faaliyetini düzene koymaktan ibarettir”.

Kanunun 3.Maddesinde her vatandaşın dine karşı ilişkisini kendisi belirleyebileceği, istediği dine itikat etme veya hiçbir dine itikat etmeme hakkı olduğu ve bu hakkın Özbekistan Cumhuriyeti Anayasası tarafınca korunacağı vurgulanmıştır.

4.Maddede de vatandaşların dine karşı ilişkisi ne olursa olsun eşit oldukları beyan edilmiş ve resmi belgelerde vatandaşların din bilgilerinin belirtilmesi yasaklandığı belirtilmiştir.

Kanunun 5.Maddesinde Özbekistan Cumhuriyeti’nde din ve dini kurumların devletten ayrı olduğu beyan edilmiştir. Yani devlet dinle uğraşmaz, dini kurum ve kurumların işine karışmaz. Aynı şekilde dini kurum ve birimleri de devletin işlerine karışmazlar. Fakat dini kurumlar topluluk işlerine katılabilirler.

Ayrıca, söz konusu Maddede devletin çeşitli dini kurumlar arasındaki barış ve sakinliği destekleyeceği, onlar arasındaki düşmanlık, özellikle misyonerlik faaliyetlerini engelleyeceği vurgulanmıştır.

Dini kurumların Özbekistan Cumhuriyeti’nde dini özellik taşıyan partiler kurması, yurt dışında olan dini partilerin bölüm veya şubelerini kurması yasaktır.

Dini, ülke Anayasasına karşı vasıta, düşmanlık, nefret, kin uyandırıcı; ahlak temelleri ve barışı bozucu, ülke istikrarı ve millet huzurunu olumsuz yönden etkileyici; ülke, toplum ve bireye yönelik herhangi bir davranışı gerçekleştirici bir araç olarak kullanmak yasaktır. Terör, uyuşturucu ticareti ve suç örgütlerini destekleyen ve benzeri amaçlar doğrultusunda hareket eden dini kurumlar, akımlar, faaliyeti yasaktır.

Vatandaşlar dine karşı ilişkileri ne olursa olsun eğitimin her çeşidi ve derecelerine sahip olabilirler. Kanunun 9.Maddesine göre dini kurumların genel müdürlüğü ihtiyaç duydukları din adamlarını yetiştirmek için kendi okullarını açabilirler. Dini okullar Özbekistan Cumhuriyeti Adalet Bakanlığı tarafınca kaydedilerek izin aldıktan sonra faaliyete geçebilirler.

Yüksek ve orta din okullarında eğitim görmek isteyen vatandaşlar Özbekistan Cumhuriyeti’nin “Eğitim hakkında” ki Kanununa uygun olarak orta eğitimi gördükten sonra (liseden sonra) başvurabilirler.

Din hocalarının gerekli eğitim ve eğitim verebileceğini belirleyen din işleri genel müdürlüğünün iznini almış  olmaları lazımdır. Özel olarak din eğitimi almak yasaktır. Yasayı bozanlar da cezalandırılır.

Dini kurumlar din eğitimi almaları için Özbekistan vatandaşlarını yurtdışına gönderebilir veya yabancı uyruklu insanları bu amaçla kabul edebilir.

Dini kurum, belli bir dine inananlar ve onların oluşturduğu topluluktur (cami, kilise, sinagog, dini okullar vs.) dan ibarettir. Böyle bir kurumu kurabilmek için aynı itikatı taşıyan en az 100 üyenin olması lazımdır. Özbekistan Cumhuriyeti vatandaşları 18 yaşından sonra belli bir dini cemiyetin üyesi olabilirler.

Dini kurumların kendilerine ait mülkleri vardır. Binalar, dine ait eşyalar, üretim ve bahşiş amaçlı inşaatlar, para ve dini kurumun faaliyetinin sağlanması için gerekli olan bütün mülkler dini kurumlara aittir. Dini kurumlara gelen mali ve mülk bahşişlerinden, ayrıca vatandaşların verdikleri sadakadan vergi alınmaz.

İbadet ve dini merasimler yasaklanmaz. Kanunun 3.Maddesine göre, dini itikat, millet huzuru, vatandaşların hayatı ve sağlığı, ahlakı, hukuku ve özgürlüğünün tehdit edilmemesini sağlamak açısından sınırlanabilir. 

Dini kurumlar vatandaşları işe kabul edebilirler. Onlar da devlet ve kurumlarının işçi ve memurları gibi vergi verir, sosyal temin ve sigorta haklarından yararlanabilirler.  Emekli maaşı alma hakları da vardır.

Kanunun son 23.Maddesinde “Vicdan hürriyeti ve dini kurumlar hakkında ki Kanunu bozanların cezalandırılması vurgulanmıştır.

Anayasada fikir özgürlüğü, vicdan ve din hürriyeti konularına özellikle değinilmektedir. Ayrıca dini terbiyenin öneminin ne kadar büyük olduğu belirtilir.

Özbekistan Cumhuriyeti’nde sosyal hayat, siyasi enstitüler, gaye ve fikirlerin renkli olduğu bir ortamda gelişir.

_______________________________________________

*Süleyman MERDANOĞLU (merdanogluslm@gmail.com)

Özbekistan Uluslararası Altın Miras Vakfı Ankara Bölümü Başkanı

 NOT: Kaynak gösterilmeden alıntı yapılması, ilgili yasaya göre suçtur.

  
1267 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın
Saat
Takvim
Döviz Bilgileri
AlışSatış
Dolar5.67455.6973
Euro6.27036.2955