Hava Durumu
ÖZBEK YAZILI BASININDA DINI YAYINLARIN YERİ- Süleyman MERDANOĞLU*

Özbekistan’da Özbek Türkçesi ve Rusça yaygın olarak kullanılmaktadır. Ülkede kullanılan Kiril Alfabesi yerine Latin Alfabesine dayalı yeni Özbek Alfabesine geçiş süreci başlatılmış, ilköğretim okulları, akademik lise ve meslek kolejlerinin yanı sıra yüksek öğretim kurumlarında Latin Alfabesi ile eğitim verilmektedir. Buna rağmen ülkede tüm alanlarda tam ve kesin olarak yeni alfabeye geçilememiştir.

Basın ve Enformasyon Ajansı, İletişim ve Enformasyon Ajansı ve Devlet Radyo Frekanslar Komisyonu basın-yayın faaliyetlerinin izin merciidir. Basın ve Enformasyon Ajansı Başkanı, Bakan statüsündedir. Ajansın taşra teşkilatları bulunmaktadır. Kuruluşun ayrıca kontrol memurları da görev yapmaktadır.

 Basınla ilgili yasal düzenlemelerin, bağımsızlık ilanından sonra 1997 yılına kadar önceki Sovyetler Birliği döneminden kalan Basın Kanunu'nda yapılan bazı değişikliklerle sürdürüldüğü görülmektedir. 28 Haziran 2006’da Yasama Meclisi tarafından kabul edilen, 30 Kasım 2006’da Senato Genel Kurulu’nda onaylandıktan sonra 15 Ocak 2007 tarihinde Cumhurbaşkanı tarafından imzalanarak yürürlüğe giren yeni Basın Kanunu, basınla ilgili her türlü faaliyetleri düzenlemektedir. 2004-2009 döneminde basın sektörünün geliştirilmesine yönelik 10’dan fazla kanun kabul edilmiş, mevzuat geliştirme çalışmaları devem etmektedir.

Özbekistan’ın basın sektörüne bakıldığında, Basın ve Enformasyon Ajansı’nın 01.07.2012 tarihli verilerine göre, bugün ülke genelinde 978’i gazete ve dergi, 4’ü haber ajansı, 63’ü televizyon, 35’i radyo ve 196’sı internet haber sitesi olmak üzere toplam 1292 basın kuruluşu faaliyet göstermektedir. 1991’de 31 olan özel basın kuruluşu sayısının 2010 yılında 643’e yükseldiği, özel basın kuruluşlarının son yıllarda hızla geliştiği görülmektedir. Gazete ve dergiler ile radyo ve televizyon yayınları 7-8 dilde çıkarılıyor ve yapılmaktadır.
Bunun dışında aynı tarih itibariyle ülke genelinde 105 yayın evi ile 1514 matbaa işletmesi faaliyet göstermektedir. Gazete ve dergilerin basıldığı iki önemli matbaa kamu sektörüne aittir.

Son yıllarda internet gazeteciliğinin giderek gelişme gösterdiği gözlemlenmektedir.

Özbekistan Gazeteleri
1-Yüksek Meclis ve Bakanlar Kurulu’nun yayın organlarından olan Özbekçe Halk Sözü (Tirajı 67.000)  )
2-Hurriyet- Günlük,
3-Ozbekistan Ozovi
4-Fidokor Gazetesi
5-Mohiyat Gazetesi
6-Narodnoye Slovo, Günlük Rusça, http://www.narodnoeslovo.uz  /                           (Rusça Narodnoye Slovo (20.000),)
7-Bakanlar Kurulu’nun yayın organı Rusça Pravda Vostoka (19.000) haftada beş kez baskı yapmaktadır. http://www.pv.uz/    
8- Novosti Uzbekistana Gazetesi- http://www.novostiuzbekistana.st.uz/
9- İnternet Gazetesi, http://www.uznews.net/
10-Fergana Gazetesi- http://www.ferghana.ru/
11-Uzbekistan Gazetesi- http://www.12.uz/

Darakçi Yayın Evi LDT tarafından kurulan ve  magazin ağırlıklı haftada bir kez yayımlanan “Darakçi” gazetesinin Özbekçe baskısının tirajı 180.000, Rusça baskının tirajı ise 45.000’e ulaşmaktadır. Bunların dışındaki gazeteler haftanın belirli günlerinde çıkmaktadır. Bu gazetelerin tirajları 2.000-10.000 arasında değişmektedir.

Taşkent Valiliği (Taşkent Hakikati-Taşkentskaya Pravda), Taşkent Büyükşehir Belediye Başkanlığı (Taşkent Akşamı-Veçerniy Taşkent), İçişleri Bakanlığı (Postda-Na Postu), Savunma Bakanlığı (Vatanperver), Dış Ekonomik İlişkiler Bakanlığı (Delovoy Partner Uzbekistana), Halk Demokrat Partisi (Özbekistan Avazı-Golos Özbekistana),  Milli Tiklaniş Partisi (Milli Tiklaniş) ve Adalet Sosyal Demokratik Partisi (Adalet), Liberal Demokrat Partisi’nin 21. ASR, Sendikalar Federasyonu’nun (İşonç-Doveriye) ve diğer bazı bakanlık ve kurumların da kendi gazeteleri bulunmaktadır. Ülke genelindeki gazetelerin % 76’sı devlet kontrolündedir. Ayrıca bölgesel ve belirli meslek alanlarında uzmanlaşmış yayınlar vardır. Vergi indirimleri ve diğer ayrıcalıklar, gazetelerin daha düşük fiyatlarla satılmasını sağlamaktadır.

Yazılı basınla ilgili son gelişmelerden biri de 1 Ocak 2012 tarihinden itibaren ülke genelinde dergi ebadında (A4) gazete çıkarılmasının yasaklanması olup, gazetelerin sadece A2 ve A3 ebadında çıkarılması öngörülmektedir.

Dergiler Özbekçe, Rusça ağırlıklı olmak üzere, İngilizce, Tacikçe, Kazakça, Karakalpakça, Korece yayınlanmaktadır. Dergiler arasında magazin ağırlıklı Bella Terra (Rusça), Jannatmakon (Özbekçe), ekonomik ağırlıklı Ekonomiçeskoye Obozreniye (Ekonomik Yorum-Rusça) çok satılan dergilerdir. Bunun dışında kadın, gençlik, edebiyat, sanat, bilim ve taknik gibi alanlarda uzmanlaşmış dergiler bulunmaktadır. 

Görsel basından başka, en etkin ve popüler reklam aracı; günlük gazetelerdir. Ticari gazete ve dergiler, gazete ve dergilerde reklam ücreti televizyona göre daha ekonomik ve ucuz olup reklamın mahiyetine göre değişmektedir.

Dini Yayınların Durumu
Bağımsızlıktan sonra Özbekistan Müslümanlarının dini bilgilerini geliştirmek yolunda birçok yayınlar gerçekleştirilmiştir. Kuran-ı Kerim tercümelerinin ve Özbekçe tefsirinin yayınlanması bu hayırlı işlerin başında gelmektedir. Bundan başka İmam Buhari'nin 4 ciltten oluşan Hadis Kitabının tercümesi, İmam Tirmizinin “Sunan-ı Tirmizi” adlı Hadis Kitabının 1.cildi, İslam İlmihalı, Peygamber Efendimizin Hayatıyla, İslam  Tarihiyle ve çeşitli İslami Konulardaki kitaplar yayınlanmış bulunmaktadır.  İslami Konulardaki Kitaplar “Maveraunnehir” Yayınevi ve Bakanlar kurulu nezdindeki Din İşleri Komitesi kurulunca kontrol ettirildikten sonra yayınlanmaktadır. “Mavaraunnehir” Yayınevi Özbekistan Müslümanları Dini İdaresi nezdindeki okul talebeleri için “Sarf”, ”Nehiv”, (Arap Dili Grameriyle ilgili kitaplar),”Muhtasal-ul Vikaye”, “Akaid”, “Nurul Yakiyn” gibi ders kitaplarını da neşretmektedir. İlk başta Yayınevince her sene ortalama 20-25 çeşit kitaplar çok sayıda basıldı. Sadece Kuran-ı Kerim her yılı 30-40 bin adet, Hadis Dua ve tesbihler ve diğer konudaki kitaplar da on binlerce basılmıştır.

Hidayet Dergisi
Orta Asya ve Kazakistan Müslümanları Başkanlığı 1968 yılından itibaren Sovyet Doğu Müslümanları adlı, tüm Sovyetler Birliğindeki Müslümanlara yönelik bir dergi çıkarmaya başlamıştır Bu dergi ilk basta her üç ayda Özbekçe Arap ve kiril

yazılarıyla Arap, İngiliz dillerinde, 3-5 bin sayıda basılmıştır birkaç sene sonra dergi Fars, Fransız ve Rus dillerinde de çıkmaya başlamıştır. Bu dergi çeşitli dış ülkelere de gönderildi. Sonuçta derginin itibarı gittikçe arttı.1979 yılında, derginin 10.yılı nedeniyle düzenlenen etkinliklere Türkiye, Ürdün, İran, Hindistan, Pakistan, Tunus, Irak, Bulgaristan ve Japonya gibi devlerden gelen din adamlarının katıldığı bu gelişmeleri kanıtlamaktadır.Dergi, 1991-95 yıllarında, Maveraünnehr  Müslümanları, 1995-99 yıllarında da Özbekistan Müslümanları; adıyla basılmıştır. Ağustos 1999 tarihinden itibaren, “Hidayet” adıyla çıkarılmaya başlandı. Bugün bu derginin abone sayısı 6 bin 500 e ulaşmıştır. Dergi sayfalarında bir ayet tefsiri, hadislerde hikmetler, Kur’an ve ilim Sahabeler hayatından görüntüler, Maveraün-Nerh ulemaları, kadınlar köşesi, bir sorum var İslam ve alem, uzaklara yolculuk; gibi yeni köşe yazılar yazılmaya başlandı. Bunun yanı sıra, Kur’an ve hadis, akide, fıkıh, ve İslam tarihiyle ilgili güzel yazılar yer almaktadır Dergi, dizaynı itibariyle uluslararası standartları düzeyinde olup, yakında Arapça ve İngilizce olarak da yayımlanması hedeflenmiştir.

 İslam Nuru Gazetesi
İslam Nuru gazetesi, Özbekistan Müslümanları İdaresinin yayınıdır. Mart 1990 tarihinde yayın hayatına başlayan bu gazete, 40 bin tirajla, ayda iki defa basılmıştır. 1991-93 yıllarında haftalık gazeteye dönüştürülüp, 100 bin adet kril alfabesiyle, 30 bin adet de eski yazıyla (Arap harfleriyle Özbekçe) neşredilmiştir. Gazetenin esas amacı, Özbekistan Müslümanları İdaresinin faaliyetlerini tanıtmak, İslam esaslarını Kuran ve Hadise dayanarak, İslami uygun olarak halka tanıtmak, topluma iyiliği, karşılıklı yardımlaşmayı barışı, ahlakı  hissettirmektir. Bu gazetede, İslam esasları, İslam ahlakı, iman minberi, büyük günahlar, dinimize aykırı akımlar, okuyucu istekleri gibi köşe yazıları yer almaktadır. Özbekistan Müslümanlarının dini hakları anayasal olarak da korunmuştur. 14 Haziran 1991 tarihinde Vicdan Hürriyeti ve Dini Teşkilatlar Hakkındaki Kanunla, vatandaşların dine olan ilişkilerini bağımsız olarak ifade etmek, hiçbir engel olmaksızın dinine itikat ve dini gelenek ve görenekleri yerine getirme haklarını sağlanmıştır. Kanunun 2.maddesinde belirtildiği gibi, Özbekistan Cumhuriyetinde, din devletten ve okul dinden ayrılmıştır. Kanundan anlaşıldığı üzere, dini teşkilatlar sosyal hayata katılma yetkisine sahiptirler. Dini teşkilatlar siyasi partilerin faaliyetlerine ise katılamadığı gibi maddi destek de veremezler. Özbekistan’da Maveraünnehir Müslümanları Dini İdaresinin yanı sıra, Rus-Provaslav Kilisesinin (Eparhiyal - metropol) Orta Asya’daki merkezi, Evangel Hıristiyan Vaftizlerinin de Orta Asya boyunca merkezi, 7 Gün Advintistlerinin de Orta Asya ve Kafkas ardı boyunca merkezi de resmi faaliyette bulunmaktadır.

Özbekistan'da gazetecilik eğitimi; Taşkent Cihan Dilleri Üniversitesi Uluslararası Gazetecilik Fakültesi, Karakalpakistan Üniversitesi ve Özbekistan Milli Üniversitesi Gazetecilik Fakültesi, Taşkent Sanat Enstitüsü Sanat Gazeteciliği Fakültesi'nde verilmektedir. Ayrıca Cumhurbaşkanı kararı ile Özbekistan Milli Üniversitesi Gazetecilik Fakültesi bünyesinde Gazetecilik Yüksek Okulu oluşturulmuştur.

Özbekistan genelinde basının, toplumun demokratikleşme ve sivilleşme sürecinde önemli rol oynadığı yetkililer tarafında dile getirilmekte, basının daha da güçlendirilmesi ve özgürce faaliyet yürütebilmesi konusunda özel direktifler verilmektedir.
Ülke olarak önlerine koydukları 'güçlü demokratik toplumdan güçlü demokratik devlet' hedefine ulaşmada basın özgürlüğünün önemli rol oynayacağını, bu yolda istekli ve azimli olanların ellerinde tutulacağı dile getirilmektedir.

Kaynak:

1. T. C.Taşkent  Büyükelçiliği
2. Özbekistan Ankara Büyükelçiliği
3. Özbekistan Müslümanları Dini İdaresi, Taşkent 2001 4. Dini Teşkilatlar ve Vicdan Hürriyeti hakkındaki kanuna açıklamalar, Taşkent-1991

5. Hidayet dergisi
6- İslam Nuru gazetesi                   

7- www.altinmiras.com Özbekistan Altın Miras Vakfı Sitesi
___________________________________________________

*Süleyman MERDANOĞLU (merdanogluslm@gmail.com)

Özbekistan Uluslararası Altın Miras Vakfı Ankara Bölümü Başkanı

 NOT:bu makale,  www.altinmiras.com kayak gösterilerek alıntı yapılabilir.

 

  
2160 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın
Saat
Takvim
Döviz Bilgileri
AlışSatış
Dolar5.68565.7084
Euro6.30036.3256