Hava Durumu
ORTA ASYA’DA SU SORUNU VE ÖZBEKİSTAN’IN DURUMU -Süleyman MERDANOĞLU*
Özbekistan, Kırgızistan ve Tacikistan üçgeninde uzun zamandır devam eden su sorunu gündemini korumaktadır. Su sorunu, Amuderya ve Sirderya sınırı aşan nehirlerdeki su kaynaklarının kullanımından ileri gelmektedir.

Sirderya ve Amuderya nehirlerin güzergâhında bulunan Orta Asya ülkeleri son on yılda su yetersizliği ve onun sosyo-ekonomi açısında etkileri ile yüz yüze gelmiştir.  Su kaynakların yönetimi ile ilgili çeşitli ve farklı yaklaşımlar sonucunda istikrarlı gelişme engellenerek, giderek artan su sorunundan, ekoloji felaket ve hatta çatışma durumlarına neden olacağı konusunda geçen yıl dikkat çeken Rusya Kara Kuvvetleri Komutanı Türkistan için savaş uyarısında bulunarak; Türkistan ülkeleri arasındaki mevcut anlaşmazlıkların devam etmesi durumunda, bölgede yakın bir gelecekte silahlı bir çatışmanın kaçınılmaz olacağını söylemiştir.

Orta Asya'nın çok nüfuslu ülkesi Özbekistan, tüm nehir su kaynaklarının % 50’sini kullanmaktadır. Ülkedeki su kaynaklarının % 85’ten fazlası Tacikistan ve Kırgızistan’dan  gelmektedir. Petrol ve doğalgazdan yoksun olan Tacikistan, Orta Asya bölgesinin su kaynaklarının % 60'ına sahiptir.

Bu ülkelerin, kış dönemlerinde büyük oranda su bırakılması ile önemli bölgelerin su basması sonucunda yerleşim alanlarının zarar görmesi ve diğer olağan durumları ortaya çıkararak ciddi zararlar söz konusu olacaktır.

Yaz dönemlerinde ise, su depolama işlevine geçtiği için tarımsal ürünlerin üretiminde su kaynakların yetersiz kalarak, ekili alanlar ve hâsılatın azalmasına neden olmakta ve nüfusun yaşam koşulları kötüye doğru gitmektedir.

Bölgede devam eden su sorunu yakından takip eden Özbekistan, öncelikle bölgeyi besleyen su kaynaklarının kullanma sisteminin değiştirilmesini istemektedir. Özbekistan, ayrıca bölgedeki su politikasındaki hassas çevre dengesi dikkate alınarak, bölgenin ekolojik güvenliğinin ihlal edilmemesini ve yapılması devam eden hidroelektrik santrallerin teknik güvenliğini taahhüt edecek önlemlerin alınmasını talep etmektedir.

Aral Gölü'nün  yok olma durumuna gelmesi, gölü besleyen Amuderya ve Sırderya nehirlerindeki su dengesinin yanlış uygulamalar neticesinin, olumsuz etkilenmesinden ileri geliyor. Bu gerçekleri gören Özbekistan, 'bölgedeki hidroelektrik santralleri yapımı dahil sınır aşan suların kullanılmasıyla ilgili alınacak tüm kararların hiçbir şekilde ekolojik hasara yol açmaması ve komşu ülkeler halklarının çıkarlarını ihlal etmemesi gerektiği' görüşünü ileri sürüyor. Özbekistan, Orta Asya'daki sınır aşan nehirlerin yukarı kesimlerinde yer alan ülkelerin çıkarlarını göz önünde bulundurmadan ve rızalarını almadan yeni barajlar kurmasına da kesinlikle karşı çıkıyor.

Özellikle enerji sorunu yaşayan bu yüzünden zor günler geçiren Duşanbe yönetimi, enerji ihtiyacını elektrik enerjisi ile çözmeye çalışıyor.

Tacikistan ile Özbekistan arasındaki ilişkiler, Duşanbe yönetiminin Orta Asya bölgesindeki en önemli nehrin kıyısında hidroelektrik santrali yapmak istemesiyle gerilim yaşamıştı.

Özbekistan, Aral'ı besleyen Amuderya ve Sırderya nehirleri üzerinde büyük hidroelektrik santrallerinin kurulmasının bölge ülke ve halkları için büyük tehdit oluşturacağını, bölgedeki su kaynaklarının verimli kullanılmaması, Amuderya ve Sırderya kıyısında Tacikistan’ın Rogun HES Projesi gibi büyük hidroelektrik santral projelerinin hayata geçirilmesinin bölge ekolojisi, ekonomik ve siyasi yapısına büyük zararlar vereceğini ileri sürüyor. ırgızistan’da, Nur ve Kayrakum HES Tacikistan’da. İlk başta sulama amacıyla yapılan söz konusu santraller, sonra enerji üretimi için kullanmaya başlamıştır.

Orta Asya'da etkili olacak su sorunundan en fazla etkilenecek olan Özbekistan; sınır aşan nehirlerin kesimlerinde yer alan Kırgızistan ve Tacikistan'da büyük hidroelektrik santrallerinin yapım projelerini de endişe içinde takip etmektedir.

Orta Asya'da inşası devam eden barajlar konusunda komşu ülkelerle sorun yaşayan Özbekistan, Haziran 2011 de  Uluslararası Büyük Barajlar Komisyonu(ICOLD)'na üye oldu.

Özbekistan’da Tarım ve Su İşletme Bakanlığı’nın açıklamada ileriki 5 yıl içinde ülke genelinde 25 bin hektar arazili damla sulama sitemine gedileceği kaydedildi. 
Küresel ısınmanın etkileri ile tatlı suda olası bir kıtlık göz önünde bulundurularak elverişli tarım arazileri üzerinde damla sulama yöntemi ile daha az su masrafı tüketerek verimli sonuçları elde etmeyi amaçladıkları açıklandı.
Bakanlık verilerine göre Özbekistan genelinde hali hazırda sadece bin 400 hektarlık arazi, damlama sistemle sulandırıldığı, 2013-2017 yılları arasında bunun 25 bin hektara çıkartılması hedeflendiği vurgulandı. Damla sulamada az su tüketim uygulaması ile pamuk tarlasında % 65, meyve bitkilerinde ise % 54 oranına kadar tasarruf sağlanabileceği belirtildi.

Sonuç olarak; Orta Asya’da devam su sorunu ve buna bağlı enerji anlaşmazlıkları nedeniyle bölge ülkeleri Özbekistan-Tacikistan ve Kırgızistan arasında yakın bir gelecekte daha ciddi sorunların ortaya çıkacağı gözlenmektedir.

Sınır ötesi su kaynaklarının kullanımı, ayrıca hidroenerji kaynakların inşa edilmesi ile ilgili tüm çözümler, ekolojiye zarar vermemeli ve günümüzde Amuderya ve Sirderya nehir boyunlarında 7 milyondan fazla  insan yaşadığı düşünülerek, nehir boyu ülke nüfusunun çıkarları da dikkate alınmalıdır.

Yerel ve sınır dışı bölgeler göre doğal su kaynakların dağılımı ile ilgili veriler taraf ülkelerin çıkarları düşünülerek,  Orta Asya ülkelerince benimsenen planlı su paylaşımı esasındaki devletlerarası ilişkileri karşılıklı anlaşma temelinde olmalıdır.

Bu nehirlerin kaynakları kullanımı, aynı zamanda hidroenerji yapıtların inşa edilmesi ile ilgili tüm kararlar, bu halkların çıkarları gözetilerek, herkes tarafından benimsenen uluslar arası hukuk esasları temelinde verilmelidir.

__________________________________________________________

*Süleyman MERDANOĞLU

Özbekistan Uluslararası Altın Miras Vakfı

Ankara Bölümü Başkanı

 NOT: www.altinmiras.com kaynak gösterilerek alıntı yapılabilir.

  
4999 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın
Saat
Takvim
Döviz Bilgileri
AlışSatış
Dolar5.76495.7880
Euro6.41576.4414