Özbekistan, özbekistan vakfı, Özbek vizesi, özbek büyükleri, Özbekistan kitabı, Özbekistan büyükelçiliği, Özbekistan makaleleri, Özbekistan turu
Hava Durumu
Anlık
Yarın
15° 11°
Döviz Bilgileri
AlışSatış
Dolar2.24282.2518
Euro2.84932.8608
ÖZBEK ZİHNİYETİ VE ONDA HOŞGÖRÜLÜK ÖZELLİKLERİ- Şahnoza MADAEVA*

İnsaniyetin birkaç bin yıllık tarihi, halklar ve milletler arasındaki zihniyet farklarını ortadan kaldıramadı. Şöyle ki, aynı memlekette yaşayan çeşitli etnik gruplar ortasındaki farklar da on yıl; yüzyıldır kaybolmuyor. Marksist teorinin komünizm kurma ütopyasındaki milletlerin kaybolup gitmesi hakkında beşaretler yüzyıllık bir deneyim sonucunda tam tersine ispatlandı. Sovyet politikasının milli politikası çerçevesinde çok defa kullanılmış olan milletlerin sınır dışı edilmesinden sonra bile katoklizm ve değişimler döneminde milletlerin kendi vatanına gönlü akması ve vatan etrafında birleşmesi durumları görüldü. Günümüzde gelecekte milletlerin genelinsani gelişme yolunda marginalizyon sürecini beşaret etmekte olan futurolojik görüşler de gelişmesinde önemli bir faktör olan millilik meselesini sonuna kadar çözmüş değiller. Bilakis, üçüncü binyıllıkta Amerika gibi marginal devlet değil, Çin, Hindistan, Japonya gibi milli devletçilik sağlam bir şekilde gelişen devletlerin egemenliği jeosiyasi bakışlarda öncülük taşımaktadır. Başka bir ifadeyle, genelinsani gelişmeye integrasyon, dünyavi demokratik eğilimlere marginalleşme yolundan değil, milli kimlik yolundan gitmek henüz millet, millilik, milletperverlik, milliyetçilik düşünceleri hükümranlık eden bir dönemde optimal bir usüldür. Dolayısıyla, kendine özgü milli demokratik usülle genelinsani gelişmeye yüz tutan, milli istiklal ideolojisi eğilimleri temelinde gelişme sistemini seçen ülkemizin politikasında milli zihinsel programı geliştirmeye yarayan mefkurevi taktikleri oluşturmada Özbek zihniyetini iç genotip özelliklerinden yararlanmak önemli bir görevdir.

Üç bin yıllık tarihsel gelişme sürecini yaşayan Özbek milli zihniyeti mütedil iklim, hudud zihniyetini kendinde ifade eder. Jeosiyasetin güçlü kuramcılarından biri olan H. Mackinder deniz memleketleri ve kontinental memleketler stepotiplerinin dünya politikalarına olan etkisini analiz ederken,[1] kontinental hudut sosyokültürel geleneğinde ierarhi ve cemaa duygusu güçlüdür, diye bir sonuca varır. İerarhi ve cemaa ise herhangi bir zihniyette gelenekselliği doğru çabalama duygusunu geliştirir. Gelenekselliğe doğru çabalama duygusunun tarihi sonucu da  hoşgörülüktür. Çünkü hoşgörülü olmadan topluluk ve geleneksellik alışımlarını kabullenmek mümkün değildir. Ayrıca, ierarhi ve cemaa cemiyet uzuvlarının kendilerini idare etme, kendilerinin her hareketini başkalarının bakışıyla değerlendirme karakterini oluşturur. Bu Özbeklerde utanç, ar, haya, onur, şahsiyet duygularının güçlü olduğunu kanıtlayan bir faktördür. Ar, haya, gurur gibi birkaç kavramların başka dillerde karşılığı olmaması da Özbeklerde bunların birer milli özellik olarak ele alınmasını gerektirir.

Merkezi Asya halklarının tarifi edilirken gööebe ve yerleşik kavramları kullanılmıştır. Ancak yerleşik düşüncesi göçebeye nisbetle sonradan oluşmuş olan bir kavramdır. Bunların yanısıra Merkezi Asya halklarını değerlendirirken nımedik bir bakış açısı kullanıp bu düşünce tarifine göre, nomedlerde benliği anlamak mekan, tabiat, zemin, vatan açısından değerlendirilir. Zarastrizmdan miras kalan ve zanamlar boyu gelişmiş olan hoşgörü, vatanı sevmek, iman, itikat, güçlülüğü, tabiatla kendini bir diye hissederek, toprağa karşı muhabbet duygusu esasında şekillenen çalışkanlık Özbeklerin milli bir görünüşünü yansıtır. Özgürlük, ferahlık, ittifaklık gibi demokratik ideallar Özbeklerde birbirini destekleme, karşılıklı saygı ve ittifaklık esasınsa aile, akraba, komşu, mahalle, yurt, vatan müreffehliğine erişmektedir diye alınır. İslam’ın sinkretik karakteriyle gelişen akıldışı karakter ise, iman, itikad, sevap duygularının daha sağlam gelişmesine neden olmuştur. Topluluğun güçlü olduğu geleneksel Özbek sosyomun binlerce yıllık tecrübesi “yalnız atın tozu çıkmaz, tozu çıksa da ünü olmaz”, “komşın rahat – sen rahat”, “altın alma, dua al”, “kurullu iş dağılmaz”, “kuş ol, köpek ol, çok ol” gibi atasözlerinde görülmektedir. Bu atasözlerinin içerdiği mantık çoğunluğu tercih etme, düşünceli olma, hoşgörü ile sosyal bir fikirden hulase çıkarma özelliklerini ifade eder.

Özbek halkının genel zihinsel görüşündeki diğer önemli bir husus ta sabırlılık ve iyi niyettir. İyi niyet ve metanet halkımızın tarihinde ortaya çıkan zorluk ve müşküllüğe karşı hoşgörülü olma hissini geliştirir. Halkımızın yaşadığı mintakadaki tarihi ortam, ardarda ortaya çıkan savaşlar, iktisadi problemler zihinsel görünüşte zorluğa razı olma, bu bu durumdan çıkabilmek için sabırla imkan arama, zamanı geldikçe kadere itiraf ederek, gelecek için umutla bakış karakterini şekillendirirken, onun altında bir özelliğe dönüçen hoşgörü sosyal siyasi süreçlere alışma yeteneğini yükseltir. Merkezi Asya’da uyanış devrinden sonra politikal dağınıklık, taht için güreş sonucunda İslam dogmatik bakışlarının güçlenmesi her hangi durumda kısmete şükretme, sadece ibadet yardımıyla Allah’tan yardım isteme, sabır etme karakterini teşfik etti. Bu hatta milli karakterdeki en menfi bir yön olarak cedid milli ideolojisinde acımasızca eleştirildi. Cedid ideolojisi metanete karşı sabırsızlık ileri sürülmüyor, belki de akla göre, kendi durumundan tetmin olmama, bilim, hareket, çabalamakla vaziyeti iyileştirmek, değerini bilme; küçümsenmek, haraplık ve yoksulluğa karşı isyan propoganda edilir. İşte burada Özbek hoşgörüsünün yeni bir görünüşü açılır. Cedid milli ideolojisinin millet karakterinde cehalete karşı genelinsani gelişmeye karşı hoşgörülü olmak, rezalete karşı adalet, dünyevi irfan, kültüre karşı hoşgörülü olmayı propoganda eder.

Her şeye iyi niyetle bakmak, bir kötülüğün sonucu iyilik olmasına umutla bakmak Özbek zihinsel görünüşünün nadir dürdanesidir. Bu özellik kitlesel kırgınlar ve kıranlı savaşların ardından kendini yeniden geliştirmek için umutsuzluğa kapılmamak milletin millet olarak gelişmesine sebep olmuş. İyi niyet yaşama isteğini geliştirmede, insani seviyenin henüz ortaya çıkmamış, imkanlarının oluşmasında çabalandırıcı interaktif bir kuvvettir.

Belki bundan dolayıdır ki, Özbek zihniyetinde özenme ruhu güçlüdür. Bu özellikten milli eğitim usullarında da iyice istifade edilir. İbret ve örnek olarak birini göstermek, iyi ve kötü ayırımında güzel karaktere sahip insanlara örnek olarak göstermek milli eğitimde eskiden kullanılmıştır.  Edep, ahlak sahasında, ilim irfanda, birisine sevap etmekte özenti karakterini biçimlendirmek eğitimde verimli olmuştur. Bundan görünüyor ki, sağlam özenti birisindeki tüm müsbet karakterleri hoşgçrüyle kabullenmek de demektir. Ayrıca, zenginlik, haşmet, süs, şatafatlık, yeme içme bolluğunda birilerine açıkça benzemeye çalışmak ta Özbeklerdeki özenti özelliğinin ne kadar güçlü olduğunu kanıtlar.

Özbeklerin geleneksel seviyesinde hoşgörü, çalışkanlık, sözünü yerine getirme, iyimserlik gibi olumlu karakterler ne kadar güçlü olursa olsun, zihniyetin stereotipine göre değişken karakteri geçen yüzyılın totalitar düzeninde Özbek zihniyetinde de göründü. Basmacılık hareketleri, kollektif olarak, açlık ve katliam politikaları ve başka sosyal siyasi olaylarla bağlı durumda şekillenen milli tefekkür tarzı devlete karşı güvensizliği, politikadan yabancılaşmayı, yönetilmekte olan ideolojik politikalara sıradaki siyasi bir oyun olarak bakmayı, milli öz değerlerden yabancılaşmayı, politikanın herhangi bir hilesine razı olmayı oluşturdu.

Girişim ve kuruculuğu sürekli bir şekilde boğulması milletin dünya görünüşünde tabilik, imkansızlığa razı olma ve politikanın getirdiği herhangi bir küçümsemeyi sıradan bir şey olarak kabullenme özelliğini geliştirdi. Dolayısıyla birçok  Özbek zihniyetine ait tarla araştırmacı kaynaklarında “başka çaremiz mi vardı”, “biz ne yapabilirdik ki..”, “kaderimizde bu da varmış” gibi hulasalar göze çarpar.

Sovyet ideolojisinin geliştirdiği remzi işaretler milli ruhta da kulluk ve tabilik hissinin geliştirilmesine yönelikti. Özbek deyince pamuk, kaftan ve çalışkan bir çiftçinin remzi çizilirdi ve rahatında yoksun katıp, huzurundan ayrılan, tek hayali devlet için pamuk hazırlama olan tabi bir insan gözler önüne gelirdi. Zorla Özbekistan’da pamuk monokültürünü şekillendirmek, bütün iktisadi siyasi düzeni buna uydurmak milli tefekkürde de ruhsal sonuşları oluşturdu. XX. Yüzyıl Sovyet edebiyatı şiirinde Erkin Vahid, Abdulla Arif, Aman Matçan, Rauf Perfi, Muhammed Yusufların sanatsal icadında, nesrinde de Öktem Osman, Adil Yakup, Şükür Halmirza, Ölmes Umarbek, Toğay Murat yazılarında pamuk monokültürünü etkisindeki Özbek milli görünüşü problemine çokça başvuruldu. Abdullah Arif’in “Özbekistan” şiirindeki:

 

Geç güz idi... Ben seni gördüm,

Pencereden bakıyordu biri.

O – sendin, ah çiftçi yurdum,

Duruyordun yalın ayak, yaya.

-   Dışarıda yağıyor yağmur,

Gir dedeciğim, eğlen biraz.

Dedin: “Pamuğum kaldı ya eyvah,

Toplayayım gelmeden şita.

Gittin, sonbahar ömrüm, benim...

 

İşbu mısraları incelerken edebiyatçı İ Ganiyev: “ Özbek herhangi yüzyılında nasıl olsa olmuş olabilir, XX. Yüzyıl Özbeğinin – fıtratındaki bütün iyi karakterleri kendine karşı konulan halkın sembolu budur. Bunu mısralarda acı ve şefkat, acı ve ıztırap, dert ve şefkat ne kadar da çok! Onda utancı kulluğa kadar, saflığı azmışa kadar, çalışkanlığı hammallığa kadar, fidailiği kurbanlığa kadar zorlanan halk şairinin herkesin de anlayamayacağı kalp acıları vardır”[2], - diye tatlil ederken, bu sentenental teşbihte  XX. Yüzyıl Özbeğinin objektif görünüşü ve faciasının ifade edildiğini itiraf etmekten başka çaremiz yoktur.

Yurdumuz milli bağımsızlığa kavuşunca sosyal, politikal, iktisadi sahadaki büyük bir entegrasyon değişimlerle beraber ideoloji sahasında keskin dönüşümler öngörüldü. Sosyal ictimai bilim dallarinda, özellikle tarih bilimi sahasında yeni yön, yeni bakışlar biçimlendi. Milli istiklal ideolojisinin kuramsal esasları yaratıldı. Milli istiklal ideolojisinin önemli özelliklerine verilen tarifte:

     Tarihi hatırayı uyandırma, maziden ders alma ve benliği anlama mizanı olmalı;

     Halkımızın asıl maksatları ifadesi ve bireyleri birleştirici ideolojik bayrak vazifesini yapmalı;

     İnsan kalbi ve aklına müsbet etki verecek düşünce ve duygular, güzel ve hayati düzenini kendinde toplamalı;

     Her vatandaşın iyi niyetlerini ortaya çıkmasına imkan verecek en önemli yönü gösterebilmek;

     Millet, halk, cemiyeti birleştirici güç, yüksek inanç, itikadın kaynağı olmalı;

     Özbekistan’da yaşayan bütün halk, millet, kabile sosyal gurup ve din temsilcilerine eşit bir şekilde ait olmalı;

                   Memleketimiz halkının aklı ve gönlünde “Özbekistan – yegane Vatan” duygusunun yüksek bir durumda şekillenmesine yardımcı olmak[3] gibi birçok önemli husus gösterilmiştir.

Cemiyeti demokratik eğilimler temelinde biçimlendirmesine yönelik bu özellik vatandaşların aklında özgür düşünme, dünyevi ve dini irfanı uygun benimseme, vatanı sevmek, devlet politikası ve kaderine ilgisiz bakmama, başka halkları düşman bilmeme, irfan için çabalama özelliklerini geliştirdi. Vatanımız milli istiklale kavuşalı zamandan beri millet içgüdüsünde milli akıl, benliğini mileet tarihi ve istikbalı açısından anlama, yurt kaderindeki her değişmeye karşı uyanık olma özellikleri yansımaktadır.

Kısa bir ifadeyle kendini anlamak yolunda iyiliğe, gelişmeye, ilim ve irfana, genelinsani adetlere yönelik Özbek hoşgörüsü her dönemde olumlu sonuçlar getirmiş. Dolayısıyla da bunun gibi karakterin Özbek zihniyetinde sabit olduğunu gözde tutarak millet istikbalının hayırlı olmasına umut etmek için yeterli esasımız var diye düşünüyoruz.

[1] Mackinder H., The democratic ideals a reality. – N.Y., 1944. p.45 (155p)

[2] Ganiyev İ., Afokova H. Özgür ruh felsefesi T. “Fen” 2006. s.23

[3] Milli istiklal gayesi: esasi düşünceler, meyillikler ve terimler (kısa izahlı tecrübevi sözlük). – T. Yeni asır evladı. 2002. s.101-102


 *Şahnoza MADAEVA -Felsefe İlimleri Doktoru Özbekistan Milli Universitesi

 NOT: www.altinmiras.com kaynak gösterilerek alıntı yapılabilir.

Paylaş |                      Yorum Yaz - Arşiv      1281 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın
Ziyaret Bilgileri
Aktif Ziyaretçi1
Bugün Toplam50
Toplam Ziyaret120282
Saat
Takvim